Altijd in de keuken, zelden aan tafel
Vier kilo tarwebloem. Het is jaren geleden dat ik weer in de keuken sta om voor 50 mensen te koken. Na vele jaren is er een grote puja in de directe familie en ik sta een deegbal te kneden. Terwijl ik met mijn handen door het deeg ga, komen er veel herinneringen van vroeger naar boven.
Als kind hielp ik al regelmatig mee in de keuken. Zeker als er een puja of verjaardag was, of het huwelijk van een nicht. Roti’s vullen, rollen en bakken. Groente snijden, wassen en bereiden. En natuurlijk allerlei soorten prasaad klaarmaken. Meetha bhaat, lapsi roti, roth, panjiri, dhania… En die gloeiend hete, kleverige laddoo-massa waar je vervolgens balletjes van moest draaien. Niet bepaald een fijne klus voor mijn absoluut niet hittebestendige vingers. Maar ik deed het. Vriendinnen op school noemden het kinderarbeid. Zelf wist ik niet beter. Ik dacht dat dit er als meisje gewoon bij hoorde.
In die tijd was koken vooral vrouwenwerk. Ik herinner me hoe mijn nani, mausi’s, mami, moeder en ik ’s ochtends al rond 04:30 uur opstonden om te douchen en vervolgens aan de slag te gaan met het prasaad en de voorbereidingen voor het eten. Enkele uren later kwamen sommige mannen uit de familie om de pooja-ruimte klaar te zetten. Een paar ouderen maakten ondertussen de benodigde spullen gereed. Zodra de pandit arriveerde, werd hij met alle eerbied bij de deur ontvangen en kon hij beginnen aan de laatste voorbereidingen voor de puja.
Ondertussen werd er in de keuken nog hard doorgewerkt om alles op tijd klaar te krijgen. Vaak konden een paar vrouwen de puja niet eens bijwonen, omdat het eten nog niet klaar was. Terwijl de gebeden en rituelen al in volle gang waren, stonden wij vaak nog in de keuken. Kousenband met aardappelen bereiden, roti’s bakken en zorgen dat alles op tijd op tafel stond. De puja vond plaats in de ene ruimte, terwijl het werk in de keuken gewoon doorging. Ik herinner me nog dat jaren later mijn nani een open keuken had en de pandit tegen me schreeuwde omdat hij afgeleid was toen ik roti’s aan het uitrollen was en op twee tawa’s tegelijk roti’s stond te bakken.
Uiteindelijk was de puja klaar en konden we het eten gaan serveren. Eerst waren de pandits en brahmanen aan de beurt, daarna de oudere mannen van de familie en vervolgens de rest van de gasten. Wij zorgden ervoor dat iedereen een bord eten had. Pas als de pandits, brahmanen en oudere mannen waren uitgegeten en iedereen voorzien was, konden de vrouwen eindelijk zelf gaan zitten om te eten. Na al die uren in de keuken was dat vaak het eerste moment waarop we aan onszelf toekwamen. Vaak waren we dan al over onze honger heen. Als je prasaad en eten bereidde voor een puja mocht je ’s ochtends namelijk niet meer eten dan een banaan of wat yoghurt.
Nu ik erop terugkijk, vraag ik me weleens af waarom ik als kind zo vanzelfsprekend tussen de volwassen vrouwen in de keuken stond. Waarom ik hielp, terwijl de andere kinderen nog sliepen of samen aan het spelen waren. Ik vond het destijds niet vreemd. Sterker nog, ik vond het normaal om erbij te zijn en leerde ondertussen van alles over koken, tradities en onze gebruiken. Maar achteraf zie ik ook hoe vroeg ik bepaalde rollen heb meegekregen. Hoe je als “oudste meisje” ongemerkt leert wat er van je verwacht wordt. Omdat je erin wordt meegenomen, en omdat je het om je heen ziet gebeuren. De vrouwen zorgen, regelen en bedienen. En dat wordt zo normaal dat je er nauwelijks bij stilstaat.
En daar sta ik dan, jaren later, opnieuw in de keuken voor een grote puja. De vier kilo tarwebloem is inmiddels veranderd in een enorme deegbal. Mijn arm begint behoorlijk vermoeid te raken en eerlijk gezegd geldt dat ook voor de rest van mij. Ik heb maar een paar uur geslapen, sinds vanochtend niets gegeten en er moet nog van alles gebeuren. Het werk is nog lang niet klaar en de eerste gasten komen al over een uur. Terwijl ik verder kneed, besef ik dat ik nu nog beter dan voorheen ervaar hoeveel werk er bij zo’n puja komt kijken. Het is niet alleen het koken zelf, maar alles eromheen. De voorbereidingen, de planning, de uren in de keuken en het zorgen dat iedereen op tijd te eten krijgt.
Gelukkig is er in die 25 jaar ook iets veranderd. De mannen in ons gezin helpen inmiddels volop mee. Niet alleen met het klaarzetten van de pooja-ruimte, maar ook met de voorbereidingen en het werk in de keuken. Dat scheelt, en maakt dat de taken niet meer uitsluitend op de schouders van de vrouwen terechtkomen. En toch blijft het hard werken, want de directe familie is niet meer zo groot en de handige ouderen zijn er niet meer. Op een gegeven moment gaat de deurbel. De nau (de assistent van de pandit) is er. Gelukkig is hij ook een goede familiekennis en helpt hij ons verder met de voorbereidingen, terwijl mijn ouders zich klaar maken om plaats te nemen voor de puja.
Maar even later gaat de deurbel opnieuw. Dit keer is het de pandit zelf. Mijn moeder is nog niet klaar en ook het prasaad moet nog worden afgemaakt. De tijd begint te dringen. We kijken elkaar even aan en gaan vervolgens gewoon weer verder. Roti’s bakken, karhi bereiden, prasaad klaarmaken en de laatste dingen regelen. Er zit niets anders op dan doorwerken. Mijn maag begint inmiddels behoorlijk te rommelen en ik voel de stress oplopen. Ik heb honger, ben moe en de tijd begint te dringen. Maar er is geen ruimte om daar lang bij stil te staan. Er moet nog van alles gebeuren en dus werken we in hoog tempo verder. Uiteindelijk is dan het prasaad klaar en kan de puja beginnen.
Terwijl de puja inmiddels in volle gang is, staan enkele familieleden en ik nog steeds in de keuken om het eten verder klaar te maken. En dat is niet overdreven: we hebben meer dan 80 deegballen met daal gevuld die nog uitgerold en gebakken moeten worden. De tawa’s draaien overuren en de keuken blijft voorlopig ons domein. Terwijl in de andere ruimte de mantra’s klinken, zijn wij druk met roti’s, pannen en alles wat nog op tafel moet komen. Één voor één verdwijnen de familieleden uit de keuken, op weg naar de puja. Ik blijf achter. Af en toe vraag ik iemand om te helpen, soms komt er nog iemand een paar roti’s uitrollen, maar uiteindelijk sta ik er alleen voor.
De puja vindt een paar meter verderop plaats, maar ik maak er op dat moment geen deel van uit. En ergens op dat moment heb ik het even gehad. Dit keer voelt het anders dan vroeger. Waar ik als kind gewoon meehielp en het allemaal vanzelfsprekend vond, merk ik nu dat het me begint tegen te staan. Ik voel me op dat moment niet een familielid dat deelneemt aan een bijzondere familiedag, maar eerder een gratis cateringmedewerker. Ik was sinds ’s ochtendsvroeg uren aan het koken, voorbereiden en bakken, terwijl de puja buiten de keuken gewoon doorgaat. En ik vraag me af: wanneer ben ik eigenlijk zelf nog onderdeel van de bijeenkomst? En ben ik dat eigenlijk ooit geweest?
Op een gegeven moment was de puja klaar, zaten de gasten gezellig met elkaar in de woonkamer en werd er volop gegeten en gekletst, terwijl ik nog steeds op een lege maag roti’s stond te bakken. Nou ja, bijna op een lege maag. Tussendoor had ik twee bolletjes brood met chocopasta kunnen eten. Dat was alles. Terwijl anderen genoten van het eten waarvoor we uren in de keuken hadden gestaan, stond ik nog achter de tawa om ervoor te zorgen dat er voldoende roti’s waren. Net als vroeger, in mijn eentje in de keuken. Weer aan het werk, terwijl de familiebijeenkomst waar ik zelf ook onderdeel van dacht te zijn aan mij voorbijging.
En misschien is dat wel wat me het meest bezighoudt. We leven inmiddels in 2026. Er is veel veranderd, de mannen helpen mee en toch sta ik op een gegeven moment weer alleen in de keuken. Net als vroeger in de open keuken van mijn nani. Alleen ben ik nu geen kind meer dat vanzelfsprekend doet wat er van haar verwacht wordt. Ik zie wat er gebeurt en voel ook wat het met me doet. Ik koester de tradities, de recepten en de herinneringen aan de vrouwen met wie ik vroeger in de keuken stond. Ik vind het mooi om mijn steentje bij te dragen. Maar wanneer wordt helpen eigenlijk vanzelfsprekend? En waarom ben ik uiteindelijk wéér degene die achterblijft om alles af te maken?
Misschien is het tijd om bepaalde gewoontes eens onder de loep te nemen. Want ik wil best vier kilo tarwebloem tot deeg kneden, 80 roti’s bakken en voor 50 mensen koken. Ik doe dat met liefde voor mijn familie en voor de tradities waarmee ik ben opgegroeid. Maar ik wil niet steeds degene zijn die achterblijft terwijl de rest samenkomt. Ik wil er niet alleen bij horen omdat ik help, omdat ik kook of omdat ik ervoor zorg dat iedereen te eten krijgt. Ik wil er ook gewoon bij zijn. Met de familie zitten, de puja bijwonen, gesprekken voeren en samen genieten van de dag. Niet alleen nuttig zijn voor de bijeenkomst, maar er zelf ook deel van uitmaken.
En misschien is dat wel iets waar ik me pas nu bewust van word: hoor ik er eigenlijk bij omdat ik deel uitmaak van de familie, of vooral omdat ik altijd klaarsta voor de familie?
